Politiek doet er weer toe – Het nieuwe boek van Luuk van Middelaar

De nieuwe politiek van Europa

Luuk van Middelaar had in zijn boek “De passage naar Europa” uit 2009 een meeslepend en analytisch sterk verhaal uitgebracht over hoe de Europese Unie in elkaar zit en werkt, niet over hoe hij idealiter zou moeten werken. Zijn nieuwe opus, “De nieuwe politiek van Europa” (Historische Uitgeverij, 2017), doet daar nog een gewaagd schepje bovenop door de jongste geschiedenis voor ons uiteen te rafelen. Maar het is meer dan geschiedenis, het is ook een fraai staaltje van politicologische begripsvorming. En het boek biedt allerlei doorkijkjes naar een mogelijke toekomst. Vooral geslaagd is het beeld van een dynamische, en dus rommelige historische ontwikkeling van de EU dat Van Middelaar oproept. Dat beeld is realistischer dan het beeld van een zich ontvouwend (bouw)plan.

Onze orde is kwetsbaar

Kern van zijn betoog is dat door externe gebeurtenissen de EU gedwongen is politieker te worden dan wenselijk leek. De Eurocrisis, het conflict over de Oekraïne, het Brexit-referendum, en de vluchtelingencrisis deden Europa ontwaken uit zijn min of meer zelfvoldane slaap van een rechtsgemeenschap, voorbeeld voor de wereld, met een bloeiende economie, op weg naar een “ever closer union” waaraan steeds meer landen deel konden nemen. ”In zeventig jaar vrede en welvaart draaide het politieke debat in West-Europa om vragen van groei en verdeling, zorg en onderwijs, vrijheden en identiteiten. Veel minder bespraken we de grondkwesties van staat en gezag, strategie en oorlog, veiligheid en grens, burgerschap en tegenspraak. […] Nu daagt het besef: onze orde is kwetsbaar, onze toekomst is geen gespreid bedje.” (blz. 5) In deze zinnen staat beknopt het programma van dit boek beschreven. Europa is sterk veranderd, politieker geworden tegen wil en dank.

Regelpolitiek en gebeurtenissenpolitiek

De kern van de aangeboden begrippen is het onderscheid tussen regelpolitiek en gebeurtenissenpolitiek. Regelpolitiek gaat over het vaststellen van wetten en beleid, het toepassen van regels en het verdelen van welvaart. Regelpolitiek leent zich goed voor depolitisering. Regelpolitiek gaat uit van de fictie dat de geschiedenis stilstaat, dat er een stabiele orde is. Gebeurtenissenpolitiek reageert op onvoorziene gebeurtenissen en treedt buiten de oevers van de bestaande orde. Improvisatie is nodig, en dat vraagt om politici die verantwoordelijkheid willen nemen, hun macht willen inzetten en gezag willen verwerven voor onorthodoxe handelingen. [i]De EU als rechtsorde en bureaucratie, met een enorm bouwwerk van organen, regels en instrumenten, is het denkkader waarbinnen alle problemen worden getrokken. De Eurocrisis werd door de Europese “binnenwereld” – een fraaie term uit het eerdere boek – aanvankelijk behandeld als een kwestie van toepassing van regels. Maar het probleem was te groot, het ging te snel, en toen Griekenland ten onder dreigde te gaan was snel en krachtig handelen nodig. De ministers en staatshoofden moesten dit varkentje wassen, inclusief de onverkwikkelijke schoffering van het Griekse volk dat een voorstel verwierp en vervolgens door de strot geduwd kreeg. Gebeurtenissenpolitiek is niet vriendelijk, geleidelijk en prettig.

Europese Raad als pré-regering

De vrucht van deze “gebeurtenissenpolitiek” is dat de rol van de Europese Raad van regeringsleiders en staatshoofden als een soort pré-regering sterk vergroot is. Want hij hielp crises te managen. Daarmee is de rol van de lidstaten versterkt. Maar tegelijk, en Van Middelaar wijst daar terecht op, zijn de lidstaten geen loslopende mannetjesputters maar 28 landen die gezamenlijk kunnen optreden. Hoewel de Europese Raad een later toegevoegde constructie aan het bouwwerk van de EU is – waarin de Commissie, het Europese Parlement, de Raad van Ministers en het Europese Gerechtshof centraal staan – is het betoog van Van Middelaar voor mij overtuigend. De politieke rol van deze Raad als gezaghebbende gebeurtenissenbedwinger is onmisbaar, zolang er geen alternatieve bron van machtsinzet is. Dromen over de Europese Commissie als Europese Regering zijn voorlopig bedrog. En dat is maar goed ook: De politiek is zo terug gekomen. De Europese Commissie gaat meer in de richting van een moderne en krachtige bureaucratie, met veel ruimte voor eigen initiatief en openbare verantwoording jegens het Europese Parlement. Een voorbeeld voor onze Nederlandse staat.

Ontbrekende oppositie

Met deze ontwikkeling is tegelijk een ander probleem sterk vergroot: het ontbrekende democratische tegenwicht. Het Europese Parlement kan dat onvoldoende bieden, de nationale parlementen ook niet. Van Middelaar zegt dat in Europa lang oppositie heeft ontbroken, dat wil zeggen: gewone oppositie tegen inhoudelijke beleidsvoorstellen. Het Parlement voert eerder oppositie tegen de lidstaten dan dat binnen het Parlement meningsverschillen worden uitgevochten. Er is ook geen regering om je tegen af te zetten. De Europese Raad fungeert met consensus. Ook de oude ministeriële raden (b.v. voor Landbouw) fungeren grotendeels als consensusmachines. Oppositie is er vaak per land, niet per politieke stroming. Daardoor ontstaat er wel ruimte voor oppositie tegen het systeem als geheel: de Eurosceptici en de Europa-verlaters. Ook het feit dat veel inhoudelijk beleid vastligt in het Europese verdrag – o.a. de binnenmarkt – maakt dat delen van het  beleid niet vatbaar zijn voor politieke discussie, wat mensen machteloos maakt.

Europees publiek

Onder andere de grote openbaarheid van het optreden van de Europese Raad maakt dat besluiten en conflicten in alle landen gevolgd worden. Verkiezingen en referenda in Nederland worden zo niet langer louter binnenlandse zaken. Er ontstaat iets van een Europees publiek. En dat is verheugend.

 

[i] Het onderscheid dat Van Middelaar introduceert is verhelderend om te begrijpen hoe de verschillende geledingen van de EU tegen problemen aankijken. Het onderscheid zou echter beter uitgewerkt moeten worden. Ik vind het niet prettig als er verschillende soorten politiek worden gesuggereerd, terwijl de kern is dat we “politiek” hebben die echter in verschillende omstandigheden verschillende vormen aanneemt. Politiek gaat over machtsvorming en machtsgebruik, of over “de gezaghebbende toedeling van waarden voor een samenleving” (Easton). Politiek kan gaan over de schepping of herschepping van staatsstructuren, en over beleid, ofwel: over institutionalisering en over dagelijkse handelingen. Dat is meer een kwestie van twee verschillende niveaus van politiek dan dat het om een ander soort activiteit gaat. Ook dagelijks beleid, of regelpolitiek, gaat over keuzes, over conflicten, over organisatie, over gebeurtenissen, over “waarden”, maar wat minder heftig en vaak lager bij de grond.

Auteur: europefixit

Political Science, 1972. Urbanism Departement, City of The Hague (NL), 1975-1989. National Planning Service, Ministry of Housing and Planning, 1989-2012. Planning departement, Utrecht University, 2000-2004.

Eén gedachte over “Politiek doet er weer toe – Het nieuwe boek van Luuk van Middelaar”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *